Khi chảo dầu bốc cháy, việc đúng là tắt bếp nếu với tới được mà không phải đưa tay qua lửa, rồi đậy kín chảo bằng vung kim loại hoặc chăn chống cháy và để nguyên cho tới khi chảo nguội hẳn. Tuyệt đối không đổ nước, không bê chảo đi, không mở vung ra xem sớm. Nếu lửa đã bắt lên máy hút mùi, tủ bếp hay tường, ra khỏi nhà và gọi 114.
Cháy dầu là một trong những kiểu cháy hay gặp nhất trong bếp gia đình, và cũng là kiểu dễ xử lý sai nhất vì phản xạ tự nhiên của nhiều người là tạt nước. Bài này giải thích vì sao nước làm lửa dầu bùng lên, các bước dập theo thứ tự, những việc không nên làm, cách phòng ngay từ lúc bắc chảo lên bếp, và cách sơ cứu bỏng nhẹ.
Vì sao nước làm lửa dầu bùng lên
Dầu ăn khi bốc cháy đã nóng hơn nhiệt độ sôi của nước rất nhiều. Nước đổ vào chìm xuống đáy chảo vì nặng hơn dầu, gặp dầu nóng thì hoá hơi gần như tức thì. Hơi nước nở ra mạnh, hất tung những giọt dầu đang cháy lên không trung. Dầu bị xé thành giọt nhỏ thì cháy nhanh hơn rất nhiều, tạo thành một cột lửa lớn có thể chạm trần và bén sang người đứng gần.
Đây là lý do một chảo dầu đang cháy cỡ chiếc đĩa có thể biến thành đám cháy cả góc bếp chỉ sau một ca nước. Cùng nguyên lý, khăn ướt sũng nước ném vào chảo cũng nguy hiểm, vì nước nhỏ giọt từ khăn rơi vào dầu.
Lửa dầu tắt khi thiếu không khí hoặc khi dầu nguội xuống dưới nhiệt độ bắt cháy. Vì vậy cách dập hiệu quả là che kín để cắt không khí và để yên cho nhiệt hạ dần. Mọi cách khác như quạt, thổi, khuấy, đều cấp thêm không khí hoặc làm dầu văng ra.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: chảo dầu thường không bốc cháy ngay mà khói lên trước. Khói trắng dày bốc từ mặt dầu là tín hiệu dầu đã quá nóng. Tắt bếp ngay lúc đó, và bạn sẽ không bao giờ phải dùng tới các bước bên dưới.
Dập lửa chảo dầu từng bước
Các bước dưới đây chỉ áp dụng khi lửa còn nằm trong chảo. Nếu lửa đã lan ra ngoài chảo, bỏ qua và thoát ra ngay.
- Giữ bình tĩnh, không la hét kéo trẻ nhỏ chạy vào bếp. Bảo mọi người ra khỏi khu bếp.
- Tắt lửa bếp gas hoặc tắt bếp từ, bếp điện, nếu nút vặn ở phía trước và với tới được mà không đưa tay qua ngọn lửa.
- Lấy vung kim loại vừa chảo, hoặc khay nướng, mâm kim loại phẳng. Cầm chắc, che tay bằng găng nhấc nồi nếu có.
- Đặt vung từ phía bạn trượt về phía trước, như một tấm khiên, chứ không thả từ trên xuống. Thả từ trên có thể làm dầu bắn và lửa phụt về phía mặt bạn.
- Nếu có chăn chống cháy, kéo mạnh hai dây để rút chăn ra, che tay sau tấm chăn và phủ kín chảo theo cùng cách trượt từ phía mình.
- Để nguyên vung hoặc chăn. Không nhấc lên xem lửa đã tắt chưa trong ít nhất vài chục phút, cho tới khi chảo nguội hẳn. Dầu còn nóng gặp không khí có thể bùng cháy lại.
- Không di chuyển chảo. Mở cửa sổ để khói thoát, nhưng không bật quạt thổi thẳng vào khu bếp.
- Nếu lửa không tắt, khói đen tăng, hay ngọn lửa bắt vào máy hút mùi, rút khỏi nhà, đóng cửa bếp nếu có, và gọi 114.
Sau khi chảo nguội, kiểm tra van bình gas, dây dẫn và mặt bếp xem có bị ảnh hưởng không trước khi nấu lại. Nếu nghi ngờ gì về bếp gas, khoá van bình và nhờ người có chuyên môn kiểm tra.
Những việc tưởng giúp mà làm lửa to hơn
Có vài phản xạ rất tự nhiên mà người ta làm khi hoảng, và vài mẹo truyền miệng nghe có lý. Chúng nên được loại hẳn khỏi danh sách cách xử lý cháy dầu.
- Tạt nước hoặc đặt chảo vào bồn rửa rồi mở vòi.
- Bê chảo đang cháy ra sân hoặc ra ban công. Dầu sóng sánh ra tay, ra sàn, ra người, và lửa đi theo đường bạn chạy.
- Rắc bột mì hay bột năng lên lửa. Bột mịn bay trong không khí nóng có thể bắt lửa, khiến đám cháy lớn hơn.
- Dùng khăn ướt, giẻ ướt, hay khăn vải mỏng. Khăn mỏng có thể bắt lửa, khăn ướt nhỏ giọt nước vào dầu.
- Dùng bình chữa cháy CO2 hoặc bình bột phun thẳng ở khoảng cách quá gần. Luồng phun mạnh có thể hất dầu nóng ra khỏi chảo. Nếu bắt buộc dùng bình, đứng xa theo khoảng cách ghi trên bình và phun xiên từ mép.
- Quạt hoặc thổi cho tắt.
- Mở vung ra sớm để kiểm tra.
Một số tài liệu nhắc đến muối ăn hoặc baking soda cho đám cháy rất nhỏ. Chúng chỉ có tác dụng với lửa thật nhỏ và cần một lượng lớn, trong khi vung thì luôn nằm sẵn trong bếp. Đừng tốn những giây quý giá đi tìm lọ muối.
Phòng cháy dầu ngay từ lúc bắc chảo
Phần lớn vụ cháy dầu bắt đầu từ một khoảnh khắc người nấu rời bếp. Bảng dưới gom thói quen phòng ngừa theo từng tình huống nấu.
| Tình huống | Thói quen nên có | Vì sao |
|---|---|---|
| Chiên ngập dầu | Đổ dầu không quá khoảng một phần ba chiều cao nồi, dùng nồi sâu lòng | Dầu sôi sủi lên khi thả đồ, dễ trào ra lửa bếp |
| Thả đồ chiên vào | Thấm khô đồ chiên, thả nhẹ từ sát mặt dầu, thả xa người | Nước đọng làm dầu bắn, đồ thả từ cao làm dầu văng |
| Đang làm nóng dầu | Đứng cạnh bếp, không đi nghe điện thoại, không ra mở cửa | Dầu từ lúc bốc khói tới lúc bén lửa chỉ trong thời gian ngắn |
| Dầu bốc khói trắng | Tắt bếp ngay, nhấc chảo khỏi bếp nếu an toàn | Khói là tín hiệu quá nhiệt |
| Khi nấu | Để vung vừa chảo trên mặt bếp, trong tầm tay | Vung là dụng cụ dập lửa nhanh nhất |
| Hằng tuần | Lau dầu mỡ bám quanh bếp, tháo rửa lưới lọc máy hút mùi theo hướng dẫn | Lớp mỡ đặc dễ bắt lửa, kéo lửa từ chảo lên trên |
| Bố trí bếp | Không treo khăn, rèm, giấy gần bếp; tay cầm chảo quay vào trong | Tránh bén lửa và tránh trẻ với kéo đổ |
Nếu nhà hay chiên rán, một tấm chăn chống cháy treo cạnh bếp là món đồ rẻ và dễ dùng. Đọc hướng dẫn trên bao bì một lần khi mới treo để tay quen động tác kéo dây.
Cháy ở bếp từ, lò vi sóng, lò nướng: xử lý khác chút ít
Bếp từ, bếp hồng ngoại. Chảo dầu cháy trên bếp từ xử lý giống bếp gas: tắt bếp, trượt vung che kín, để nguyên. Mặt kính bếp còn nóng một lúc sau khi tắt, không đặt tay lên. Không nhấc chảo ra khỏi mặt bếp khi còn lửa.
Lò vi sóng. Thấy lửa hay tia lửa trong lò, bấm dừng, giữ nguyên cửa lò đóng, rút phích nếu ổ cắm ở chỗ an toàn. Lửa trong khoang kín thường tự tắt khi hết không khí. Đừng mở cửa ra xem. Nguyên nhân hay gặp là kim loại, giấy bạc, hộp có viền kim loại, hoặc hâm thức ăn quá lâu.
Lò nướng. Tắt lò, giữ cửa lò đóng, rút điện hoặc ngắt aptomat nếu được. Để lò nguội rồi mới mở ra lau dọn. Mỡ nhỏ xuống đáy lò qua nhiều lần nướng là nguồn bắt lửa hay gặp, nên lót khay hứng và lau định kỳ.
Nồi cơm điện, ấm siêu tốc bốc khói. Tắt công tắc, rút phích bằng tay khô, đặt sang mặt phẳng không bắt lửa nếu thiết bị không còn lửa và cầm được an toàn. Thiết bị điện đã bốc khói thì ngưng dùng, mang đi kiểm tra.
Khi nào cũng phải thoát ra. Dù là loại bếp nào, lửa lan ra tủ bếp, tường, máy hút mùi, hay khói đen dày đặc, thì không còn là việc của vung hay chăn. Ra ngoài và gọi 114.
Bị dầu bắn hoặc bỏng nhẹ: sơ cứu đúng
Với vết bỏng nhỏ do dầu bắn, cách sơ cứu được các tổ chức y tế khuyến cáo rộng rãi là làm mát dưới vòi nước sạch mát chảy nhẹ trong khoảng 20 phút. Nước mát chứ không phải nước đá, chảy nhẹ chứ không xối mạnh. Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng gần vùng bỏng trước khi chỗ đó sưng lên.
Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ trăn, lòng trắng trứng hay bất cứ thứ gì theo mẹo truyền miệng. Những thứ này không làm mát vết bỏng, giữ nhiệt lại và có thể gây nhiễm trùng. Không chọc vỡ bọng nước. Sau khi làm mát, che vết bỏng lỏng tay bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm sạch.
Cần đi khám hoặc gọi 115 khi vết bỏng rộng, ở mặt, bàn tay, bộ phận sinh dục, khớp, khi da trắng bệch, cháy đen, hoặc khi người bị bỏng là trẻ nhỏ, người cao tuổi. Bỏng dầu thường sâu hơn bỏng nước sôi vì dầu nóng hơn và bám trên da lâu hơn.
Bài này không thay lời khuyên của nhân viên y tế. Nếu không chắc mức độ vết bỏng, hỏi cơ sở y tế gần nhất.
Dùng AI để luyện phản xạ, không phải để hỏi lúc đang cháy
Lúc chảo đang cháy không ai có thời gian gõ câu hỏi cho chatbot. Chỗ AI hữu ích là trước đó: giúp cả nhà hiểu và nhớ các bước. Bạn có thể nhờ chatbot soạn một tấm thẻ ba dòng để dán trong cánh tủ bếp: tắt bếp, trượt vung che kín, để nguyên và ra ngoài gọi 114 nếu lửa lan. Đọc lại và đối chiếu với bài này trước khi in.
Một cách khác là nhờ AI đóng vai hỏi đáp tình huống với con đã lớn hoặc người mới vào bếp: "Đặt năm tình huống cháy trong bếp, mỗi tình huống hỏi người học nên làm gì, rồi giải thích đáp án." Đây là cách ôn nhanh mà không ai phải đứng trước chảo dầu thật.
Đừng hỏi AI những câu kiểu "nhà có bột gì thì dập lửa dầu được" rồi làm theo câu trả lời đầu tiên. Chatbot đôi khi liệt kê đủ thứ bột như một danh sách vô hại. Nguyên tắc che kín và để nguội đơn giản hơn và chắc hơn mọi mẹo.
Nếu muốn hỏi về cách bố trí lại góc bếp cho an toàn hơn, có thể gửi ảnh góc bếp. Cắt bỏ phần có giấy tờ, lịch ghi chú hay ảnh gia đình trên tường trước khi gửi.
Câu hỏi thường gặp
Dầu cháy có dùng bình chữa cháy được không?
Bình chuyên cho dầu mỡ nhà bếp dập được dầu cháy. Bình bột hay CO2 thông thường có thể làm dầu bắn nếu phun gần. Trong bếp gia đình, tắt bếp và trượt vung hoặc chăn chống cháy che kín là cách nhanh và an toàn hơn cả.
Chăn chống cháy dùng một lần rồi có tái sử dụng được không?
Nhiều nhà sản xuất khuyến cáo thay chăn sau khi đã dùng để dập lửa, vì sợi có thể đã bị hư hại. Đọc hướng dẫn trên bao bì chăn nhà bạn. Chăn chưa dùng thì cất đúng chỗ, không gấp lại sai cách.
Bao lâu thì mở vung ra được?
Đợi cho tới khi chảo nguội hẳn, thường là vài chục phút. Đặt tay gần thành chảo, nếu còn hơi nóng thì để thêm. Mở sớm khi dầu còn nóng, không khí ùa vào có thể làm dầu bốc cháy lại.
Máy hút mùi đang chạy có nên tắt khi chảo cháy không?
Nếu nút tắt ở chỗ với tới an toàn, tắt để không hút thêm lửa lên lưới lọc bám mỡ. Nếu phải đưa tay qua lửa thì bỏ qua. Lửa đã bắt lên máy hút mùi thì ra khỏi nhà và gọi 114.
Nồi chiên không dầu có bị cháy kiểu này không?
Nồi chiên không dầu dùng rất ít dầu nên ít khi xảy ra cháy dầu kiểu chảo. Rủi ro của nó nằm ở mỡ tích tụ trong buồng nấu và ổ cắm quá tải. Vệ sinh giỏ và buồng nấu đều đặn, cắm thẳng vào ổ tường.
Bị dầu bắn vào mắt thì làm sao?
Rửa mắt ngay dưới nước sạch mát chảy nhẹ, giữ mí mắt mở, rồi đến cơ sở y tế hoặc gọi 115. Không dụi mắt, không nhỏ bất cứ thứ gì tự chế vào mắt. Đây là tình huống cần nhân viên y tế đánh giá.