Một kế hoạch thoát hiểm khi cháy nhà cần trả lời được bốn câu: mỗi phòng có hai đường ra nào, chìa khoá các cửa để ở đâu, cả nhà tập trung ở điểm nào ngoài nhà, và ai lo cho người cần giúp như trẻ nhỏ, người già. Viết ra một trang giấy, vẽ sơ đồ nhà, rồi cả nhà đi tập một lần trong khoảng mười phút là đã có thứ nhiều gia đình không có.
Cháy nhà thường xảy ra vào ban đêm khi mọi người đang ngủ, khói lan nhanh hơn lửa và làm mất phương hướng chỉ trong thời gian ngắn. Lúc đó không ai kịp nghĩ. Thứ cứu người là đường đã tập. Bài này hướng dẫn lập kế hoạch cho nhà ống, căn hộ chung cư và nhà nhiều thế hệ, cách thoát qua khói, xử lý khi bị kẹt, và cách dùng AI để soạn sơ đồ chữ cho cả nhà.
Vì sao cần kế hoạch viết ra và đã tập
Trong một đám cháy nhà, thứ giết người nhiều nhất thường là khói chứ không phải lửa. Khói nóng bốc lên trần, lan dọc hành lang và cầu thang, tràn vào các phòng có cửa mở. Chỉ vài hơi khói đặc có thể khiến người ta choáng, mất phương hướng, không tìm được cửa ở chính căn phòng mình ngủ mỗi đêm.
Nhà ống ở Việt Nam có những điểm khiến thoát hiểm khó hơn: một cầu thang duy nhất ở giữa nhà, tầng trệt là chỗ để xe máy và nhiều khi là nơi đám cháy bắt đầu, cửa cuốn khoá từ trong, ban công và cửa sổ bịt lưới sắt kín. Nghĩa là đường ra thường chỉ có một, và nó lại đi qua đúng chỗ dễ cháy nhất.
Kế hoạch viết ra buộc cả nhà nhìn thẳng vào những điểm đó khi còn bình tĩnh. Buổi tập biến kế hoạch thành phản xạ: trẻ biết lăn khỏi giường bò ra cửa, người lớn biết chìa khoá nằm đâu mà không phải bật đèn. Không cần chuẩn bị gì phức tạp. Một tờ giấy, một cây bút, mười phút, và sự đồng ý của mọi người trong nhà.
Lập kế hoạch trong một buổi tối
Gọi cả nhà ngồi lại, kể cả trẻ đã đủ lớn để hiểu. Mỗi người nên được hỏi ý kiến, vì người hay dậy đêm, người ngủ ở tầng trên cùng có những chi tiết người khác không biết.
- Vẽ sơ đồ từng tầng trên giấy: các phòng, cửa ra vào, cửa sổ, ban công, cầu thang, cửa cuốn. Không cần đẹp, chỉ cần đúng.
- Với mỗi phòng, đánh dấu đường ra thứ nhất (thường là cửa phòng ra cầu thang) và đường ra thứ hai (cửa sổ, ban công, sân thượng, lối sang nhà bên). Phòng nào không có đường thứ hai thì ghi rõ để xử lý.
- Ghi chỗ để chìa khoá cửa chính, cửa cuốn, khoá lưới sắt ban công và cửa sân thượng. Chìa phải ở cố định một chỗ gần cửa, ai cũng biết, với tới được trong bóng tối.
- Chọn một điểm hẹn ngoài nhà, cố định và an toàn: cột điện đầu ngõ, cổng nhà hàng xóm đối diện. Ra tới đó là điểm danh.
- Phân công người hỗ trợ: ai bế em bé, ai đỡ ông bà, ai lo người ngủ ở tầng trên cùng. Có người dự phòng nếu người được giao vắng nhà.
- Ghi ai là người gọi 114 khi đã ra ngoài, và nói gì: địa chỉ đầy đủ, có ai còn kẹt trong nhà không, ở tầng nào.
- Dán sơ đồ ở chỗ cả nhà hay nhìn thấy, và chụp lại lưu trong điện thoại.
Nếu nhà có người giúp việc, khách ở lâu hay người thuê phòng, họ cũng cần biết kế hoạch này. Một tờ giấy dán ở cửa phòng khách là đủ.
Nhà ống, chung cư, nhà nhiều thế hệ: chỗ khác nhau
Nhà ống có lưới sắt và cửa cuốn. Mở ít nhất một ô lưới sắt có cửa khoá ở tầng trên, chìa để sẵn trong phòng gần đó, để có đường thoát thứ hai ra ban công hay sang mái nhà bên. Cửa cuốn có khi mất điện thì kéo tay thế nào, ai trong nhà làm được, nên thử một lần. Không để xe máy, can xăng chặn chân cầu thang.
Căn hộ chung cư. Biết vị trí hai cầu thang bộ thoát hiểm gần căn hộ nhất, đếm số cửa từ căn hộ tới đó để đi được cả khi hành lang mờ khói. Không dùng thang máy khi có cháy. Cửa chống cháy ở cầu thang bộ phải luôn đóng; đừng chèn nó mở cho thoáng.
Nhà có người già, người đi lại khó. Xếp họ ngủ ở tầng thấp, gần lối ra nếu được. Người hỗ trợ được giao rõ ràng. Để sẵn đèn pin, kính, gậy cạnh giường.
Nhà có trẻ nhỏ. Trẻ hay trốn dưới gầm giường, trong tủ khi sợ. Dạy trẻ rằng khi có chuông báo hay khói thì phải ra ngoài và lên tiếng, không trốn. Người lớn biết trước phòng trẻ ngủ nằm ở đâu trên đường thoát.
Nhà kinh doanh ở tầng trệt. Hàng hoá, xe, kho chứa ở tầng trệt làm tải cháy lớn ngay trên đường ra duy nhất. Giữ lối từ cầu thang tới cửa luôn trống, và kiểm kỹ ổ điện, sạc xe ở khu này.
Khi thật sự có cháy: thoát qua khói
Phần này cả nhà nên đọc to cùng nhau, vì đây là những động tác cần làm mà không phải nghĩ.
- Nghe tiếng báo cháy hay ngửi thấy khói: gọi to cho cả nhà dậy, rồi đi ngay. Không thu dọn đồ, không đi tìm giấy tờ, điện thoại.
- Trước khi mở cửa phòng, áp mu bàn tay vào cánh cửa và tay nắm. Cửa nóng thì không mở, dùng đường thứ hai. Cửa không nóng thì mở hé, nghiêng người tránh, xem khói trước khi đi.
- Có khói thì cúi thấp, bò nếu cần. Không khí sạch hơn ở sát sàn. Che mũi miệng bằng vải nếu có sẵn, nhưng không dừng lại để tìm.
- Đóng cửa phía sau mỗi lần đi qua. Cánh cửa đóng làm chậm khói và lửa đáng kể.
- Đi xuống, không đi lên, trừ khi đường xuống đã bị chặn hoàn toàn và tầng trên có lối thoát chắc chắn.
- Ra ngoài rồi thì ở ngoài. Không quay vào lấy đồ, không quay vào tìm người; báo ngay cho lực lượng cứu nạn vị trí người còn kẹt.
- Quần áo bắt lửa: dừng lại, nằm xuống, che mặt và lăn qua lại cho tắt lửa. Chạy chỉ làm lửa to thêm.
Gọi 114 từ bên ngoài, nói địa chỉ trước tiên, rồi mới tới mô tả. Nếu người khác đã gọi rồi, gọi thêm cũng không sao.
Khi bị kẹt lại trong phòng
Nếu cả hai đường ra đều bị chặn, việc của bạn là giữ cho khói không vào phòng lâu nhất có thể và cho người bên ngoài biết bạn ở đâu. Đóng chặt cửa phòng. Nhét khăn, chăn, quần áo, làm ướt nếu có nước trong phòng, vào khe dưới cửa và các khe hở. Tắt quạt và điều hoà nếu chúng có thể hút khói từ ngoài vào.
Gọi 114, nói rõ địa chỉ, tầng, phòng nào, có bao nhiêu người. Ra phía cửa sổ hoặc ban công, mở ra nếu bên ngoài không có khói bốc lên, vẫy khăn sáng màu hoặc bật đèn pin để báo hiệu. Ở gần sàn nếu khói bắt đầu lọt vào.
Không nhảy từ tầng cao. Nhiều người bị thương nặng hoặc tử vong vì nhảy trong khi lực lượng cứu nạn sắp tới. Chỉ thoát qua cửa sổ khi có đường an toàn chắc chắn như mái nhà bên sát cạnh, hoặc theo hướng dẫn của lực lượng cứu nạn.
Một phòng ngủ có cửa đóng kín, có cửa sổ, là nơi trú tạm khá hơn hành lang đầy khói. Đó là lý do nhiều hướng dẫn phòng cháy khuyên đóng cửa phòng ngủ khi ngủ.
Chuẩn bị nhỏ giúp kế hoạch chạy được
Kế hoạch trên giấy chỉ có ích khi những món đồ và thói quen hỗ trợ nó có thật. Phần lớn là việc làm một lần, mất vài phút.
- Đầu báo khói ở hành lang các tầng và gần phòng ngủ, thử nút kiểm tra định kỳ. Chọn loại nào, lắp thế nào cho đúng là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng không có tiếng báo thì người đang ngủ khó dậy kịp.
- Một chiếc đèn pin nhỏ cạnh mỗi giường, nhất là phòng người lớn tuổi và trẻ nhỏ.
- Móc chìa khoá cố định cạnh cửa chính, cửa cuốn, cửa lưới ban công. Không mang chìa đi chỗ khác sau khi dùng.
- Cầu thang và hành lang không chất đồ: thùng hàng, xe đạp, chậu cây, giày dép. Đó là đường thoát chứ không phải kho.
- Thói quen đóng cửa phòng ngủ khi ngủ, để có thêm thời gian khi khói tràn vào nhà.
- Tắt, rút các thiết bị không cần chạy qua đêm trước khi đi ngủ, và không sạc xe điện ở chân cầu thang.
- Biết số 114 cho cứu nạn cứu hộ và 115 cho cấp cứu, kể cả trẻ đã đủ lớn.
Mỗi lần dọn nhà theo mùa, đi lại một vòng theo đường thoát hiểm để chắc không có món đồ mới nào chắn lối.
AI giúp soạn sơ đồ chữ và buổi tập, cả nhà vẫn phải tự đi
Chatbot rất hợp để biến những gì bạn mô tả thành một bản kế hoạch gọn. Câu lệnh mẫu: "Nhà ống bốn tầng, tầng trệt để xe, cầu thang giữa nhà, tầng ba có ban công lưới sắt có cửa khoá, sân thượng thông sang mái nhà bên. Có hai người lớn, một trẻ năm tuổi, một bà ngoại đi lại chậm ngủ ở tầng hai. Soạn kế hoạch thoát hiểm một trang: đường ra thứ nhất và thứ hai của từng phòng, người hỗ trợ, chỗ để chìa khoá, điểm hẹn." Đừng đưa số nhà, tên đường, tên thật của người trong nhà vào câu hỏi; mô tả cấu trúc là đủ.
Kết quả cần được đối chiếu với nhà thật. AI có thể đề xuất "thoát qua cửa sổ" ở một phòng mà thực tế cửa sổ đã bịt khung sắt hàn chết, hoặc bảo đi lên sân thượng trong khi cửa sân thượng khoá. Mỗi đường ra trên giấy phải được bạn tự đi thử.
Buổi tập nên đơn giản: một người bấm giờ, mọi người về phòng mình, giả định có khói ở cầu thang, mỗi người đi đường thứ hai hoặc đường thứ nhất theo kế hoạch, ra điểm hẹn. Tập lại vào ban đêm một lần với đèn tắt, vì đó mới là tình huống thật. Nhờ AI soạn phiếu ghi lại sau buổi tập: ai ra lâu, chìa khoá có đúng chỗ không, cửa nào kẹt.
Mỗi năm nên tập lại ít nhất một đến hai lần, và tập lại mỗi khi nhà sửa sang, thêm người hay đổi chỗ ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên khoá cửa chính bằng chìa vào ban đêm không?
Khoá để an ninh là chuyện bình thường, nhưng chìa phải ở cố định ngay cạnh cửa, ai cũng biết và lấy được trong bóng tối. Không cất chìa trong túi áo của một người hay trong ngăn kéo phòng ngủ. Khoá mở từ bên trong không cần chìa là lựa chọn tiện hơn.
Nhà ống bịt lưới sắt kín có nên tháo ra không?
Không nhất thiết tháo hết. Lưới có ô cửa mở được bằng khoá từ bên trong, chìa để sẵn gần đó, vừa giữ an ninh vừa có lối thoát thứ hai. Việc cắt, sửa khung sắt nên nhờ thợ làm cho chắc chắn.
Có nên dùng khăn ướt che mũi khi thoát qua khói không?
Khăn che mũi giúp giảm bớt bụi khói, nhưng không lọc được khí độc. Đừng mất thời gian đi tìm nước làm ướt khăn. Thứ quan trọng hơn là cúi thấp và ra ngoài nhanh theo đường đã tập.
Mặt nạ phòng độc có cần mua cho gia đình không?
Một số gia đình mua mặt nạ thoát hiểm để cạnh giường. Nếu mua, đọc kỹ hướng dẫn, kiểm hạn dùng và tập đeo vài lần, vì đeo sai thì vô tác dụng. Mặt nạ không thay được kế hoạch thoát và việc đi ra nhanh.
Trẻ mấy tuổi thì có thể tham gia tập thoát hiểm?
Trẻ mẫu giáo đã có thể học những việc đơn giản như bò thấp dưới khói, không trốn, ra điểm hẹn. Tập như một trò chơi ngắn, không doạ trẻ. Người lớn vẫn là người chịu trách nhiệm đưa trẻ ra ngoài.
Nhà chỉ có một cầu thang thì đường thoát thứ hai ở đâu?
Thường là ban công, sân thượng thông sang nhà bên, hoặc cửa sổ hướng ra mái thấp. Nếu chưa có đường nào, đó là việc cần xử lý: mở cửa lưới sắt, thoả thuận với nhà bên về lối qua sân thượng, hoặc hỏi thợ và cơ quan phòng cháy ở địa phương.